Historia

Wilno, jak wiele miast w dawnych wiekach, otaczały - wniesione w latach 1503-1522 - mury obronne. Spośród dziewięciu bram prowadzących do miasta jedną z najważniejszych nazywano "Ostrą". To ona prowadziła na ulicę Wielką stanowiącą kręgosłup miasta; to przy niej magistrat witał dostojnych gości. Na bramie tej - zgodnie z ówczesnym zwyczajem - zawieszono we wnęce z okiennicami wizerunek Matki Bożej bez Dzieciątka.
W 1672 roku od strony miasta dobudowano nad bramą drewnianą kaplicę i tam umieszczono obraz, później po jej pożarze wybudowano nową murowaną, w kształcie łuku triumfalnego. W końcu XVIII wieku rozwój miasta wymusił decyzję o zburzeniu miejskich obwarowań wraz z bramami stanowiącymi ich integralny element. Jednak Ostra Brama jako jedyna pozostała, zapewne z powodu rozwijającego się coraz mocniej kultu Matki Bożej, słynącego szczególnie z uzdrowień i ratunku w pożarach.
Napis "Matko Miłosierdzia pod Twoją obronę uciekamy się" widniejący na fasadzie kaplicy pojawił się prawdopodobnie w 1828 roku. W 1864 roku w okresie narastającej rustyfikacji zmieniono go na łaciński (Mater Misericordiae sub Tuum praesidium configimus). W 1933 roku nastąpiła kolejna zmiana na język polski, a po II wojnie światowej powróciła wersja łacińska i tak jest do chwili obecnej.
Obrazem i kaplicą od początku opiekowali się karmelici z pobliskiego klasztoru, jednak obraz był znany w tym miejscu wcześniej niż przybyli zakonnicy. Do roku 1845 dostęp do kaplicy był dla kobiet niemożliwy, dla mężczyzn znacznie utrudniony - trzeba bowiem było przechodzić przez tereny klasztoru karmelitów objęte klauzurą. Dopiero po kasacie zakonu i opuszczeniu klasztoru przez ostatnich zakonników można było przeprowadzić obecny ciąg komunikacyjny.



Obraz

Oryginalny obraz jest namalowany temperą na ośmiu dębowych deskach, jest więc duży. W późniejszych latach obraz został przemalowany farbą olejną; zmieniono także wizerunek Matki Bożej (zamalowano m.in. pukiel włosów wymykający się spod chusty i skrócono palce dłoni). Podczas gruntownej konserwacji dokonanej w 1927 roku zauważono, że przy malowaniu olejną farbą starto do gruntu pierwotną warstwę tempery. Nie ryzykowano więc usunięcia olejnych przemalowań.
Nie znamy twórcy obrazu. Namalowano go prawdopodobnie w I poł. XVII wieku na wzór obrazu Martina de Vosa - flamandzkiego artysty. Kopie jego obrazu były mocno rozpowszechnione w ówczesnym czasie w Europie i to jedna z nich stanowiła prawdopodobnie pierwowzór wileńskiego obrazu, wykonanego - jak twierdzą uczeni - przez wileńskiego artystę. Dzisiaj odrzuca się całkowicie wersję o wschodnim pochodzeniu obrazu, który miał przywieźć z wyprawy książę litewski Olgierd w XIV wieku, jak też i to, że Matka Boża ma twarz Barbary Radziwiłłówny.
Głowę Matki Bożej zdobią dwie korony. Pierwsza pochodzi z końca XVII wieku, w XIX wieku ozdobiona została klejnotami ofiarowanymi jako wota. Druga korona, z połowy XVIII wieku, podtrzymywana jest przez dwa aniołki i ozdobiona sztucznymi kamieniami.
Drugiego lipca 1927 roku odbyła się uroczysta koronacja złotymi koronami będ±cymi kopiami pierwotnych. Koronację poprzedziła zbiórka kruszcu i kamieni szlachetnych wśród społeczeństwa. Hojność ludzi była tak wielka, że wkrótce musiano jej zaprzestać. Koronacji dokonał ks. Aleksander Kakowski, arcybiskup metropolita warszawski w towarzystwie Prezydenta Ignacego Mościciego i Marszałka Józefa Piłsudskiego. Stare korony zdeponowano wówczas w skarbcu kaplicy. Powrócono jednak do nich i obecnie ozdabiają obraz, gdyż w zawirowaniach dziejowych korony złote zaginęły.


Obraz MB  z ołtarza w kościele pw. MB Miłosierdzia w Swarzędzu


Kult

Początkowo lokalny kult Matki Bożej w ostrobramskim wizerunku stopniowo rozszerzał się - sprzyjało temu pobudowanie nowej kaplicy. W czasach zaborów nabrał wątku patriotycznego, a nawet niepodległościowego. Stąd wyruszano na emigracyjną tułaczkę, zabierając ze sobą wizerunek Matki Bożej Miłosierdzia, który odnajdujemy dziś i w Paryżu, i na dalekiej Syberii. Matka Boża Ostrobramska towarzyszyła ludziom w ich trudnych losach, dając nadzieję na lepszą przyszłość. Na przestrzeni wieków powstały liczne modlitwy, pieśni i litanie, a także wiersze skierowane do Matki Bożej Ostrobramskiej.
W 1993 roku modlił się w kaplicy w Ostrej Bramie Jan Paweł II. Ofiarował wtedy Matce Bożej Miłosierdzia złotą różę.
Kult Matki Boskiej Ostrobramskiej jest ciągle żywy i obecny nie tylko na terenie Litwy, ale także w sąsiednich krajach. Przychodzą tutaj zarówno Litwini, a także Białorusini, Polacy i Rosjanie, zarówno katolicy, jak i prawosławni. Jest także obecny we współczesnym społeczeństwie polskim.
W Polsce około 30 parafii ma za patronkę Matkę Bożą Ostrobramską. Niezliczona jest jednak liczba samych obrazów umieszczonych w ołtarzach i witrażach.
Obraz Pani z Ostrej Bramy towarzyszył Polakom przesiedlanym z Litwy po II wojnie światowej, dlatego miejsca ich nowego osiedlenia to jednocześnie nowe miejsca kultu Matki Bożej Miłosierdzia. W niektórych miejscowościach pobudowano nawet specjalne bramy, które przypominają swym wyglądem Ostrą Bramę w Wilnie i tam umieszczono kopię obrazu. Tak jest np. w Krakowie i w Skarżysku Kamiennej. Parafie pod wezwaniem Matki Bożej Miłosierdzia lub Matki Bożej Ostrobramskiej znajdują się także w Szczecinie, Bydgoszczy, Gnieźnie, Warszawie, Oleśnicy Śąskiej i wielu parafiach w diecezji białostockiej i łomżyńskiej. Także liczne parafie rozsiane po całym świecie, wszędzie tam, gdzie znaleĽli się czciciele Matki Bożej Ostrobramskiej, mają za patronkę Matkę Miłosierdzia.
W Polsce najsilniejszy ośrodek kultu znajduje się w Białymstoku. Tutaj po II wojnie przeniósł się do obecnej katedry arcybiskup metropolita wileński Romuald Jałbrzykowski. Zmuszony do wyjazdu z Wilna w wyniku zmiany granic politycznych, osiadł on przy kościele farnym w Białymstoku i stąd zarządzał archidiecezją. Jesienią 1945 r., zapoczątkował nowennę Opieki Matki Boskiej Ostrobramskiej. Nabożeństwo to było zresztą bliskie miejscowej ludności, a jeszcze bardziej repatriantom i wygnańcom z wileńskich, nowogródzkich czy grodzieńskich stron.
Po arcybiskupie Jałbrzykowskim, zmarłym w 1955 roku, kult Pani Ostrobramskiej na białostockim gruncie podtrzymywali jego następcy: biskupi Henryk Gulbinowicz i Edward Kisiel. Bp H. Gulbinowicz zorganizował w 1971 r. uroczystości 300-lecia kultu Matki Boskiej Ostrobramskiej, natomiast bp E. Kisiel, w związku z 50-rocznicą koronacji obrazu w Wilnie przygotował specjalną kaplicę Matki Miłosierdzia w prokatedrze białostockiej. W kaplicy tej umieszczono wierną kopię Madonny z Ostrej Bramy, namalowaną przez znaną malarkę wileńską Łucję Bałzukiewicz w 1927 roku.



Wota

Jest ich około 8 tysięcy różnego typu: medaliony, ryngrafy, tabliczki, korale itp. Tylko w latach 1844-1856 przybyło ich aż 653. Najstarsze wotum pochodzi z 1802 roku. Kilkakrotnie były porządkowane i częściowo przeniesione do skarbca. Ostatnio uczyniono to w 1993 roku w trakcie porządkowania kaplicy przed przyjazdem Papieża Jana Pawła II. Plakietka z napisem "Dziękuję Ci Matko za Wilno" to wotum Marszałka Józefa Piłsudskiego. Srebrny półksiężyc, jak wcześniej wspomniano, to także wotum, złożono w 1849 roku. Napis na nim brzmi: "Dzięki Tobie składam Matko Boska za wysłuchanie próśb moich, a proszę Cię Matko Miłosierdzia zachowaj mnie nadal w łasce i opiece swojej przenajświętszej. W.I.J. 1849 roku".


**Tekst opracowano na podstawie pracy M.Kałamajskiej-Saeed, Ostra Brama w Wilnie. Warszawa 1990 PWN